Oosterbeek

Een herdenkingsroute in het teken van de Slag om Arnhem.

Afstanden

Route A: ca. 5 km
Route B: ca. 3,5 km
Route C: ca. 5,5 km (uitbreiding van route B)
Route D: ca. 5,5 km (uitbreiding van route C)
Totaal A+B+C+D = 19,5 km

Deze route in grote lijnen

  1. gaat in zuidelijke richting door de prachtige bossen van het voormalige landgoed De Hemelsche Berg langs de zuidrand van het gebied dat door de 1e Britse Airborne Divisie in de late septemberdagen van 1944 werd verdedigd tegen een oppermachtige vijand en van waaruit het restant van die divisie in de nacht van 25 op 26 september over de Rijn werd teruggenomen;
  2. leidt vervolgens langs de noordelijke begrenzing van het bruggenhoofd en veel stille getuigen van de strijd waarover elk huis en elke boom een verhaal te vertellen heeft;
  3. voert daarna langs de Airborne begraafplaats en voormalige landings- en afwerpterreinen zoals het landgoed Lichtenbeek, restaurant De Leeren Doedel (toen Engelse medische hulppost) en de Johannahoeve, het strijdtoneel van de eerste dagen van de slag;
  4. gaat verder bij Wolfheze door het roemruchte spoortunneltje waarlangs de Engelsen ontsnapten toen ze op hun terugtocht bij de Johannahoeve werden achtervolgd, over het strijdtoneel in de Wolfhezerbossen waar de oorlog heen en weer golfde en langs d’Oude Herbergh terug naar het vertrekpunt.

Routebeschrijving

Start route A (routes B, C en D starten bij punt 16)

1. Vanuit oude ingang Airborne Museum (achterkant Hartenstein) rechtuit grijze baksteenpad op. Op T-kruising linksaf: asfaltpad. Na 15 m rechts aanhouden.

Tussen beide wereldoorlogen vormden Oosterbeek en de aangrenzende Westerbouwing een populair vakantiegebied. Dit bleek uit het grote aantal hotels in deze regio. Het Parkhotel-Restaurant Hartenstein was een van de vele hotels die tijdens de Slag om Arnhem een rol speelden. Hartenstein werd bij toeval het hoofdkwartier van de 1e Briste Luchtlandingsdivisie. Van hieruit dirigeerde generaal-majoor Roy E. Urquhart de strijd. Het hotel is in de laatste fase van de strijd grotendeels verwoest, maar na de oorlog weer gerestaureerd. Het deed tot circa 1980 dienst als hotel en werd daarna Airborne Museum, een rol die eerder door het Kasteel Doorwerth werd vervuld. Hartenstein is onlangs ingrijpend verbouwd en opnieuw ingericht. De oude bomen in het park (en trouwens in het hele wandelgebied) vertonen alle littekens van de strijd. Langwerpige wonden zijn meestal van vlammenwerpers en reeksvormige van mitrailleurs en andere automatische handwapens. Houtzagerijen staan niet te springen om deze bomen, want menige kettingzaag raakte zwaar beschadigd door metaalscherven.

2. Bij antitankkanon weer rechts aanhouden en op T-kruising rechtsaf. Dit asfaltfietspad volgen langs sportpark (links) en hertenkamp (rechts).

Het sportpark met tennisbanen was een krijgsgevangenkamp. De Duitsers
moesten er hun eigen potje koken. Het leven achter de afrastering was minstens zo gevaarlijk als voor de bewakers, want mortiergranaten sloegen overal in en ze deden dat zonder aanzien des persoons. Het paviljoen aan de overzijde is nog origineel.

3. Voorrangsweg Kneppelhoutweg) rechtsaf. Op kruising met Hoofdlaan 15m rechtuit, naar informatiepaneel aan linkerkant van Van Lennepweg. Daarna terug naar kruising. Hier linksaf: Hoofdlaan. Langs villa ‘De Brem’ (nr. 3, links). T-kruising Utrechtseweg linksaf ventweg met villa’s (links) en bejaardencomplex ‘Sonnenberg’ (rechts).

De foto op het informatiebord (genomen op donderdag 21 sept. 1944) toont de beroemdste mortierploeg uit de tweede wereldoorlog. Zij behoorden tot het 1e Border bataljon dat dit gebied verdedigde. De geblokte pijltjes op de foto dienen om de schootsafstand te berekenen. De contouren van hun put zijn nog in de grond zichtbaar.Villa ‘De Brem’(Hoofdlaan 3) diende als EHBO-post voor de Engelsen, evenals de grote villa ‘Gelders Hof’, om de hoek, op de Utrechtseweg. Het huis lag precies tussen de westelijke verdedigingslinie (Van Borsselenweg) en het divisiehoofdkwartier (Hartenstein) en was door het rieten dak extra kwetsbaar. Het huis werd diverse malen getroffen doch het riet vatte geen vlam. Stoffelijke overschotten worden in deze buurt nog regelmatig gevonden. Bij de uitbreiding van het bejaardencomplex ‘Sonneberg’, in januari 1994, trof men de skeletten aan van twee zweefvliegtuigpiloten, die deze sector verdedigden en in hun schuttersput begraven waren. Hun uitrustingstukken bleken nog grotendeels intact. Zij werden op de Airborne Begraafplaats bijgezet: linker blok, achterste rij).

4. Einde ventweg (bij Van Lennepweg) linksaf asfaltweg. Vlak na scherpe bocht naar links (bij bord Hemelse Berg en informatiepaneel) rechtsaf zandweg (links bouwland, rechts weiland).

In een tuin aan de Van Lennepweg (nr 14) trof men in 1997 het stoffelijk overschot aan van een militair van het Border Regiment, nog met helm en geweer. Ook hij werd bijgezet op de Airborne Begraafplaats. De foto op het informatiepaneel even verderop aan de rechterkant van de Van Lennepweg is genomen in de buurt van huisnr. 14. De beukenhaag behoort bij dat huis. De vier militairen op de voorgrond behoorden tot het 1e en 10e parabataljon. Zij waren hun eigen eenheid kwijtgeraakt. De militair met de verrekijker tuurt in westelijke richting naar de vijand op minder dan 100m afstand.

5. Einde zandweg rechtsaf asfaltfietspad (links bossen van landgoed De Hemelse Berg, rechts weiland). Zijpaden negeren, over brugje (links beek, rechts vijver) scherp links. T-kruising Van Borsselenweg linksaf.

Links witte voormalige boerderij en landgoederen De Hemelsche Berg en Laag Oorsprong, rechts bossen van Hoog Oorsprong. Zie informatiepaneel bij tuin ‘Lage Oorsprong’(links). De Van Borsselenweg werd van de Utrechtseweg tot en met de Westerbouwing de hele Slag om Arnhem lang verdedigd door het 1e bataljon van het Border regiment. Heuvel De Westerbouwing met het restaurant, werd na zware gevechten op donderdag 21 sept. door de Engelsen opgegeven, waarmee ook het gebruik van het Drielse Veer verloren ging. Zij trokken zich toen terug op de lijn van Laag Oorsprong over de Hemelsche Berg naar Villa Dennenoord (stond bij het Dennenoordpark). Daarna probeerden de Dorsets vanuit de Betuwe de Rijn over te steken en de Westerbouwing te heroveren. Tevergeefs.

6. Ca. 60m na nr. 36, (Oorsprong) bij geel bordje Laag Oorsprong voetpad naar links. Langs 3 banken (links) en glooiend weiland (rechts, met uitzicht op 2 lager gelegen vijvers en daar achter Benedendorpsweg).

De Benedendorpsweg was de route waarlangs een van de drie bataljons die de Arnhemse Rijnbrug moesten zien te veroveren, het 2e parachutistenbataljon onder luitenant-kolonel John Frost, op de namiddag van zondag de 17e optrok. Het bataljon slaagde erin, in gezelschap van Nederlandse gidsen maar opgehouden door juichende Nederlanders, de brug nog die avond te bereiken. Rechts ziet u de beboste hoogte van de Westerbouwing.

7. Door bos. Op T-kruising bij beek rechtsaf; linksaf over brugje en na ca. 10m rechts aanhouden, omhoog langs afrastering (links). T-kruising bij bank linksaf langs bord Hemelse Berg (rechts weiland), ongeveer langs groene afrastering van voormalig en intussen afgebroken landgoed De Hemelsche Berg (links).

Het toenmalige landgoed De Hemelsche Berg was in het bezit van de familie Beelaerts van Blokland. Er schuilden op een bepaald moment 300 burgers in het koetshuis en 50 in het landhuis zelf, alsmede 25 gewonde soldaten. Vanuit het torentje van het huis konden de bewoners het hele centrum van Arnhem zien branden. Het landhuis brandde op zondag de 24e af, net toen de burgers uit het koetshuis trachtten het te bestormen in de veronderstelling dat daar beter voedsel te krijgen was. De volgende dag zocht de familie Beelaerts zelf een goed heenkomen.

8. T-kruising rechtsaf asfaltweg, oprijlaan De Hemelsche Berg, langs Villa Transvalia (rechts). T-kruising Benedendorpsweg linksaf klinkerweg met tegeltrottoirs. Na ca. 40m rechtsaf klinkerweg Dennenoordpark (links bungalows, rechts boomgaard).

De boomgaard (rechts) vormde deel van het toenmalige landgoed Dennenoord. Daar woonde toen Dr. B.C. de Jonge, een bekende advocaat en procureur uit Den Haag. Deze was een conservatieve aristocraat. Hij was gewend zijn maaltijd (boven) gescheiden van zijn personeel (beneden) te gebruiken. De verbroedering tussen de sociale klassen kwam nooit zo snel tot stand als toen op zondagavond 17 september 1944 de kogels door het huis vlogen. Het verhaal gaat dat Dr. de Jonge niet wist hoe snel hij zich beneden bij zijn personeel moest voegen! Tijdens de strijd werd het huis zo zwaar beschadigd dat het na de oorlog is afgebroken. Dr. De Jonge leefde tot 1958 teruggetrokken in Zeist.

9. Einde weg linksaf, klinkerweg wordt klinkerpad, Kerkpad, en over brugje over beek (links twee vijvers op verschillend niveau). Zijpad negeren (rechts inweiland soms kwelwater).

Rechts ziet u de uiterwaarden waar in de nacht van 25 op 26 september de restanten van de 1e Britse luchtlandingsdivisie in stromende regen in gammele bootjes over de Rijn werden geëvacueerd. Van de circa 10.000 gelande manschappen bereikten slechts circa 2.200 veilig de Betuwe. De overigen waren gesneuveld (circa 1130), krijgsgevangen (circa 6.000, waarvan circa 3.000 gewond waarvan circa 300 uit Oosterbeek) of ontsnapt (enkele honderden) [Chester Wilmot].

10. Door draaihekje, langs huis Nooitgedacht (1880), gras/grind naar oude N.H. Kerk (links de oude pastorie).

Nadat het 1ste en het 2e parachutistenbataljon in het westen van Arnhem waren vastgelopen op krachtige Duitse tegenstand (met tanks) en zich vervolgens op Oosterbeek terugtrokken, concentreerde de Britse verdediging aan de zuid-oostzijde van hun sector zich zo’n 100 meter ten oosten van de oude N.H. Kerk. Ten zuiden en ten oosten van het kerkgebouw stonden Engelse houwitsers opgesteld. Allengs werd hierdoor de naast de kerk gelegen Oude Pastorie, bewoond door het echtpaar Ter Horst-Arriëns, een hulppost van de Engelse Militair-Geneeskundige Dienst. Op het hoogtepunt van de strijd bood dit pand, op alle verdiepingen, onderdak aan honderden gewonden, die niet zelden in het huis voor een tweede of derde keer verwond werden door inslaande granaten en rondvliegende scherven. Na de strijd boden huis en tuin een desolate aanblik: het huis was zwaar beschadigd, voor zover niet in de tuin begraven, lagen de doden achter langs de buitenmuren opgestapeld. Bovendien lag de tuin bezaaid met talloze wrakken van uitgebrande jeeps en ander oorlogsmaterieel. De dorpskerk uit circa. 900 was totaal verwoest, het terrein er omheen doorsneden met vele loopgraven. Vanaf de preekstoel in de kerk hield de commandant van die sector een vlammende peptalk voor zijn manschappen. Met steun van verdragende artillerie van het 2e Britse leger in Nijmegen verhinderden zij dat vijandelijke tankeenheden de basis van de sector Oosterbeek afsneden van de rivier.

11. Bij kerk links aanhouden, linksaf Benedendorpsweg; driesprong rechtsaf Dr. Brevéestraat); Rozensteeg (rechts) negeren.

Op nr 138 (links) de oude pastorie, [Kate A. ter Horst-Arriëns], iets verderop (rechts) de Concertzaal, geschonken door de familie Kneppelhout aan de bevolking van Oosterbeek. Hier was de commandopost van de lichte veldartillerie. Dinsdag de 26e werden de nog lopende gewonden hier verzameld en afgemarcheerd in krijgsgevangenschap.

12. Splitsing links aanhouden klinkerweg, Bildersweg (rechts huizen, links bouw- en weilanden). Bildersweg volgen, later asfaltfietspad tussen afrasteringen; langs oude tuin van landhuis Rijnheuvel (links).

De alom in Oosterbeek aanwezige afrasteringen vormden voor de Britten een ernstige belemmering bij het zoeken van dekking.

13. T-kruising Hazenakker (karakteristieke boerderij rechts) linksaf omhoog. T-kruising klinkerweg Pietersbergseweg rechtsaf omhoog, langs huize De Pietersberg (links). Klinkerweg volgen langs (links) drie grote zwerfkeien en later rechts Huize Tafelberg (nr. 46).

Nr. 46 is Hotel Tafelberg, thans een luxe appartementencomplex. Het oorspronkelijke hotel werd in 2002 gesloopt, op het oudste voorste deel na, dat uit 1932 dateert en dat men zo zorgvuldig mogelijk in het nieuwe complex heeft geïntegreerd. Het was na de oorlog vele jaren eigendom van de paters van de Afrikaanse Missiën (nu op nr. 38) en heette Huize Tafelberg. In die periode werd het pand wit geschilderd, op het ingangsportaal na. Hotel Tafelberg was tijdens de Slag om Arnhem het belangrijkste noodhospitaal. Gewonden van beide partijen, evenals burgers, werden hier onder zeer moeilijke omstandigheden behandeld en verpleegd. Behalve de Engelse Militair-Geneeskundige Dienst (RAMC) werkten hier plaatselijke artsen, verpleegkundigen en andere Oosterbeekse burgers zij aan zij. Op de biljarttafels in het voorste gedeelte werden operaties uitgevoerd. In de twee oude garages tegenover de ingang van Huize Tafelberg (in 2002 gesloopt) lagen na afloop van de strijd de lijken hoog opgestapeld. Vlak voordat de luchtlandingen plaatsvonden, verbleef in dit hotel de Duitse veldmaarschalk Walter Model, die vervolgens ijlings naar de Achterhoek verdween.

14. Pietersbergseweg naar het noorden volgen (rechts oude villa’s, links ook bos) tot Utrechtseweg.

De westkant van de Pietersbergseweg en de daarachter liggende Paasberg werden vooral verdedigd door de 21e onafhankelijke parachutistencompagnie. Op nr 34 (voormalige villa Johanna) hadden zij een verbindingscentrum ingericht. Aan de oostkant van de kruising met de Utrechtseweg liggen Schoonoord en Vreewijk. Deze toenmalige hotels deden eveneens dienst als noodhospitaal. Ze lagen precies in de frontlijn en wisselden geregeld van bezitter. Uitgebrande Rode-Kruisjeeps markeerden de parkeerplaatsen en het wegdek bij de hotels. Deze situatie is vastgelegd in het bekende schilderij Crossroads van David Shepherd, dat in het Airborne Museum hangt. Schoonoord werd geheel verwoest en is niet herbouwd als hotel; Vreewijk functioneerde tot omstreeks 1980 wel als zodanig.

15. Linksaf langs N.H. Goede Herderkerk en brasserie Kleyn Hartensteyn (links: eerst koetshuis, later brandweerkazerne, nu brasserie); even voorbij Kleyn Hartensteyn linksaf asfaltoprijlaan Hartenstein. Langs antitankkanon en Shermantank (rechts) naar ingang Airborne Museum.

Het antitankkanon heeft tot het laatst dienst gedaan in de slag om Arnhem, de Shermantank heeft bij de bevrijding in het voorjaar van 1945 dienst gedaan.

einde route A

start routes B, C en D

16. Vanuit nieuwe ingang Airborne Museum rechtsaf, asfaltoprijlaan. T-kruising Utrechtseweg linksaf voetpad parallel aan fietspad.

17. Na ca. 60 m rechtsaf: Let Op! Rechtuit Oranjeweg), langs bosperceeltje (links) en Airbornemonument (rechts). [Circa 50m voor kruising Hartensteinlaan kunt u tussen de rodondendrons (rechts) via een voetpad naar het monument.

Ontworpen door Jacob Maris en in 1946 onthuld door Koningin Wilhelmina. In het driehoekig bosperceeltje (links) bevond zich het hoofdkwartier van de verkenningseenheid. In de bosrand aan de westzijde zijn nog de contouren van de schuttersputten zichtbaar. In de oude beuken ziet men hier en daar uitgegroeide hakenkruizen (treffers van de Engelsen).

18. Oranjeweg volgen en kruising Hartensteinlaan linksaf, langs (rechts) bebouwing en (links) bouwland, later beukenbos.

19. In bocht naar rechts (waar Beelaertslaan begint) rechtuit asfaltfietspad, langs meerstammige kastanje (links), karakteristieke boerderij (rechts), manege met kantine (links) naar viersprong met Valkenburglaan.

20. Hier even linksaf (na circa 50 m rechts gedenknaald met daarachter grote kuil).

De gedenknaald bij deze grote kuil van circa 50 x 100 m herinnert aan de vrijwel hopeloze strijd die restanten van de 4e parachutisten-brigade hier op woensdag de 20e hebben gevoerd. Eerst moest, even voor 2 uur in de middag, de kuil met de blanke bajonet worden veroverd; enkele uren later probeerden de resterende circa 100 man in de richting van Oosterbeek uit te breken. Kruising bosweg rechtuit, bij asfaltkruising rechtsaf, voetpad rechts van Graaf van Rechterenweg, langs (links) naald- en loofbos en later gebouwen van De Rechterenborg (nr. 55) en nieuwe bebouwing; rechts naaldbos en NUON-gebouwen.Gillende en krijsende parachutisten, vuil en bebloed, stormden naar voren, hun wapen met gevelde bajonet in de hand. Zij boden een dermate schrikwekkende aanblik dat de tegenstander op de vlucht sloeg.

21. Terug naar viersprong en nu rechtuit, Valkenburglaan in noordelijke richting, over voetpad (rechts) langs Bilderbergse bossen met sportpark (links) en (rechts) serviceflat De Valkenburcht.

22. Kruising bosweg rechtuit, bij asfaltkruising rechtsaf, voetpad rechts van Graaf van Rechterenweg, langs (links) naald- en loofbos en later gebouwen van De Rechterenborg (nr. 55) en nieuwe bebouwing; rechts naaldbos en NUON-gebouwen.

Rechts lag eertijds het kleine landgoed Ommershof, dat ongeveer de meest noordwestelijke punt van de Engelse sector vormde. Het werd tot donderdagnacht 21 september verdedigd door de 21e onafhankelijke parachutistencompagnie.

23. Voetpad wordt tegeltrottoir. Voorbij nr. 31 Karel van Gelderlaan oversteken en meteen rechts van de weg verder, langs hotel Dreyeroord op hoek Van Dedemweg.

Let op de door rupsbanden van zwaar Duits geschut vergruisde bakstenen in het grondwerk (rollaag) van de tuinafrastering bij nr 31. Hotel Dreyeroord (rechts), door de Engelsen The White House genoemd, vormde de kern van de noordelijke verdedigingssector. Deze werd verdedigd door the King’s Own Scottish Borderers (KOSB), die eerder de Johannahoeve hadden verdedigd). In het park vonden man-tegen-man gevechten plaats. Het hotel raakte zwaar beschadigd, maar is na de oorlog in de oude luister hersteld. In 1947 kwamen de grootouders en ouders van de huidige eigenaar, de familie Van der Straaten, in het bezit van dit hotel. Zij hebben de herbouw ter hand genomen. Het hotel herbergt nu een klein museumpje over het KOSB-regiment dat in 1944 het gebouw verdedigde. Het is intussen ook een ‘martiaal monument’, aldus de eigenaar.

vervolg routes C en D: punt 26

vervolg route B

24. Eind Graaf van Rechterenweg, splitsing bij flat Nieuw-Dreijen (rechts), rechtsaf Stationsweg langs The Red House en Strijland (nr. 8) naar stoplichten bij Utrechtsweg en rechtsaf.

De westkant van de Stationsweg werd verdedigd door het Verkennings-squadron, restanten van het 156e bataljon para’s en door zweefvliegtuigpiloten. Een twaalfjarigjarig meisje, dat in Villa Strijland (nr. 8) woonde, zag hier op maandagochtend de 18e vanuit haar raam in alle stilte de para’s van het 1ste Bataljon voorbij trekken richting Utrechtseweg. De Stationsweg vormde later in de strijd de oostgrens van de sector. De tuinen waren toen doorsneden met loopgraven;de meeste huizen zwaar verwoest; er zat geen glas meer in de ramen., In de tuin van Villa Quatre Bras op de hoek met de Utrechtseweg had de 21e onafhankelijke parachutisten Compagnie een mitrailleursnest ingericht dat het kruispunt bestreek (te zien op het schilderij van David Shepherd in Hartenstein). De dochter van de eigenaar van de villa heeft het monument opgericht.

25. Let op! Bij nr 181 (villa Eureka) en trolleybushalte linksaf oversteken. Voor brasserie Kleyn Hartensteyn rechtsaf en linksaf asfaltoprijlaan Hartenstein.

Langs antitankkanon en Shermantank (rechts) naar ingang Airborne Museum. Klein-Hartensteyn: aanvankelijk koetshuis van Hartenstein, later brandweer-kazerne en nu brasserie.

einde route B

vervolg route C en D vanaf punt 23

26. Eind Graaf van Rechterenweg, splitsing bij flat Nieuw-Dreijen (rechts) even linksaf en meteen rechtsaf Nico Bovenweg, daarna linksaf over spoorlijn en na brug rechtsaf Van Limburg Stirumweg grindpad (rechts spoorlijn in diepte).

27. Bij bord Oosterbeek linksaf asfaltweg oversteken (LET OP!), langs woonhuis (links) en weiland (rechts). T-kruising rechtsaf (begraafplaats aan linkerhand).

28. Einde bomenrij linksaf langs afrastering.

De Airborne-begraafplaats is aangelegd in augustus 1945, nadat men was begonnen met het opgraven van gesneuvelden voor herbegrafenis. Velen konden niet geïdentificeerd worden (‘known unto God’), tientallen anderen worden nog steeds vermist. Jaarlijks worden bij bouw- en wegwerkzaamheden nog vermisten gevonden en hier bijgezet De gesneuvelden van de Slag om Arnhem liggen het dichtst bij de ingang; gesneuvelden uit de Betuwe liggen aan de westkant (bij het kruis). Een enkele later overleden veteraan, zoals de chirurg Lipmann-Kessel, is begraven op de civiele begraafplaats tegenover het Airborne Cemetery.

29. Vanaf ingang Airborne Cemetery naar parkeerplaats, voor ingang burgerbegraafplaats linksaf asfaltweg met beukenhaag (rechts) en driesprong linksaf achter monument langs, zandweg tussen bomenrij (links bouwland, rechts weiland, bouwland wordt berkenbosje).

Dit monumentje is opgedragen aan de intendance die vanuit vliegtuigen de bevoorrading van troepen op de grond verzorgden. Hierbij zijn velen omgekomen. Van 1500 ton viel slechts 200 in goede handen. De rest kwam bij de tegenstander terecht, omdat het afwerpgebied Lichtenbeek nooit in handen van de Engelsen is gevallen, daar dezen de Dreijenseweg niet over konden komen.

30. T-kruising linksaf, rechts bouwland. Pad slingert langs bosrand (links) en bouwland (rechts). Houd bouwland aan rechterhand. Paden van links negeren. Na kikkerpoel (rechts) op T-kruising (dit punt ligt het verst van het bouwland verwijderd) linksaf, bosweg. Rechtdoor (weg versmalt tussen beuken-rij) over of langs aarden wal weg vervolgen.

Deze Kleine Pol is in 1813 door mensenhand opgeworpen als uitkijk toen Lichtenbeek nog een landgoed was.

31. T-kruising rechtsaf. Zijpad van links negeren. Op kruising met slecht verharde weg, linksaf.

Als u op deze kruising naar rechts kijkt en het lover is niet al te dicht, dan ziet u de gebouwen van het voormalige landgoed Lichtenbeek. Het maakte tot de reformatie deel uit van het vroegere kloostergoed Mariëndaal. In 1940 werd het aangekocht door Het Geldersch Landschap en tijdens de slag om Arnhem was het een kloosterbejaardenoord van de congregatie van Mill Hill. Het open gebied rondom de gebouwen van Lichtenbeek was in het aanvalsplan voorzien als afwerpgebied voor aanvullende voorraden. Hoewel de meeste voorraden in verkeerde handen vielen, wisten ook de paters nog wat te bemachtigen, waaronder een Engelse krant waarop geschreven stond: good luck boys!

32. Deze weg blijven volgen (zijpaden negeren) tot aan T- kruising met fietspad, rechtsaf.

De oostkant van de Dreijenseweg vormde bij het ochtendgloren van dinsdag de 19e een krachtige verdedigingslinie tegen de aanstormende para’s van het 156e bataljon, die het gebied rond Lichtenbeek en de Koepel moesten veroveren. De aanval liep stuk op de verdediging die de hoge berm aan de oostkant van de weg beheerste en die ondersteund werd door pantserwagens, halftracks en zwaar rijdend geschut dat straffeloos over de weg heen en weer kon gaan. Wie nochtans de overkant van de weg bereikte en zijn hoofd over de berm stak, werd alsnog neergemaaid. De oude beuken die aan de oostkant van de weg stonden zijn bij de aanleg van het fietspad vervangen door jongere exemplaren. Zij geven de eertijds donkere Dreijenseweg een heel ander aanzien.

33. Na ca. 60 m linksaf, oversteken (pas op!), asfaltweg in (Sportlaan).

Op de hoek van de Dreijenseweg en de Amsterdamseweg staat restaurant De Leeren Doedel. Daarnaast staat Huize De Leeren Doedel. Dit is nog een deel van het originele hotelcomplex dat even dienst deed als noodhospitaal voor het 10e parabataljon dat op dinsdag de 19e urenlang rond het pompstation op de Amsterdamseweg vocht. Op de 24e huisde er tijdelijk een SS-eenheid in. Het werd door RAF Typhoons met raketten bestookt waardoor het grotendeels uitbrandde.

34. Asfaltweg volgen (rechts gemengd loof- en naaldhout, links weiland). Zijweg links negeren. Op kruising bij bord Abdij Koningsoord linksaf, grindweg.

Na circa 100m ziet u links een groot gebouwencomplex in donkerrode baksteen. Dit is sinds het voorjaar van 2009 de nieuwe abdij van de Trappistinnen van Berkel-Enschot. Zij behoren tot de Cisterciënzer orde die in de 11e eeuw is ontstaan. Op deze plaats stond ooit de Johannahoeve. Deze maakte voor de aanleg van de spoorlijn (1840-45) deel uit van de uitgestrekte heidevelden van de buurtschap Dreyen. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd het gekocht door Jan van Embden (de latere burgemeester van Renkum). Hij noemde het gebied Waldfrieden. Hij liet er een jacht/landhuis bouwen. Een latere eigenaar. De grootindustrieel G. van Mesdag, liet het huis verbouwen en vernoemde het tot Johannahoeve, naar zijn dochter. Hij stichtte er een modelboerderij die in carrévorm werd aangelegd. In 1943 werd een klein deel van het gebied gekocht door de Missionarissen van Mill Hill (een Engelse congregatie), compleet met alle gebouwen, waaronder de modelboerderij, de villa, het koetshuis en nog een boerderij. Zij hebben hier tot 2007 gewoond en zich daarna in hun een 500m zuidoostelijker gelegen klooster/bejaardenoord Vrijland teruggetrokken. Het boerenbedrijf moesten zij al in 1987 opgeven. Tijdens en na de Slag om Arnhem moesten de missionarissen uitwijken naar andere behuizingen. Bij hun terugkomst waren de gebouwen grotendeels verwoest. De ontwerpers van de nieuwe abdij hebben de historie van deze plek zo goed mogelijk in acht genomen. Net als de voormalige modelboerderij heeft het nieuwe complex een carrévorm. Om vanaf de weg de boerderij in herinnering te roepen heeft men de gevel van de oude koestal gedeeltelijk herbouwd tegen de nieuwe gevel van het klooster. De monumentale waterpomp, de graanschuur, het koetshuis (het witte pand verderop met het Mariabeeld aan de gevel) en de villa (nr. 79) zijn bewaard gebleven en maken deel uit van het nieuwe complex. De Johannahoeve kwam midden in het strijdgebied te liggen, toen op dinsdagmiddag 19 september 1944 het 10e en 156e parabataljon het bevel kregen zich van de vijand aan de Dreijenseweg los te maken en zich via de Johannahoeve op Wolfheze terug te trekken. Zij werden hierbij achtervolgd door de Duitsers. Net op dat moment landden ten westen van de hoeve de zweefvliegtuigen van de Poolse parachutistenbrigade. De chaos die volgde was compleet. De Johannahoeve en omgeving werden vanaf het begin van de landingen manhaftig verdedigd door het 7e bataljon van de King’s Own Scottish Borderers. De vele inslagen in het bakstenen ondergedeelte van de villa (nr. 79) vormen nog de stille getuigen van de strijd die hier op 18 en 19 september over de oost-west as heen en weer golfde.

vervolg route D: zie punt 39

vervolg route C

35. Bij wit huis (rechts, nr. 79) rechtsaf zand/klinkerweg. Na 25m linksaf grindweg en na 100m haakse bocht naar links. Na 25m op T-kruising rechtsaf asfaltweg.

36. Na circa 100m voorbij laatste abdijgebouw op kruising, bij bordje “Welkom in het bos van de Missionarissen van Mill Hill”, linksaf bosweg.

Door de verkoop van een deel van het bosperceel aan de Trappistinnen is het oude padenpatroon verstoord.

37. Zijpaden negeren; langs Mariakapelletje rechtdoor wegvervolgen; aan linkerhand passeert u de resten van een betonnen fundament van een rijksdriehoekmeetpunt.

Dit bos was op dinsdag het toneel van strijd van lichtbewapende para’s die er golf na golf niet in slaagden de Dreijenseweg over te steken. Hierbij werd het kloosterbejaardenoord Vrijland aan de zuidrand van het bos grotendeels verwoest.

38. Op laagste punt van dit pad, kruising rechtsaf. Pad loopt omhoog. Weiland met afzetting aan rechterhand houden. Bij asfaltweg (Dreijenseweg) en gedenknaald, rechtsaf aflopende Dreijenseweg met (rechts) trottoir; over diepgelegen spoor; Nico Bovenweg oversteken; rechtdoor Graaf Rechterenweg kruisen en via Stationsweg afdalen naar kruising met Utrechtseweg, rechtsaf terug naar Hartenstein.

Voor informatie zie punt 24 in route A vanaf ‘Stationsweg’.

einde route C

vervolg route D vanaf punt 35

39. Bij kruising voor abdijcomplex (links) voor wit huis (rechts, nr. 79) rechtsaf zand/grasweg, met hier en daar oude klinkerbestrating. Links en rechts weiland, later bos met afrastering (Papendal).

De vele inslagen in het bakstenen ondergedeelte van het witte huis vormen nog de stille getuigen van de strijd die hier op 18 en 19 september 1944 rond de Johannahoeve over de oost-west as heen en weer golfde. Zie verder het commentaar bij C34.

40. Bij driesprong met dikke Amerikaanse eik (met bord ‘Verboden loslopende honden’) rechtuit bosweg. Bij T-kruising voor spoordijk rechtsaf. Bosweg onderlangs spoordijk (links) wordt klinkerweg, later asfaltweg. Weg volgen onder viaduct (A50) door.

U volgt nu de ontsnappingsroute van de 4e parachutistenbrigade en 7 KOSB in de richting van Wolfheze. Op de driesprong waar rechts de afrastering van Papendal ophoudt, voert een grasweg omhoog naar de spoorbaan. Hier trokken Engelsen artilleristen met vier van hun grote 17-ponders (antitankgeschut) over het spoor naar de zuidkant van het talud. Een van de stukken bleef op de rails steken!

41. Voor overgang van asfaltweg in zandweg linksaf door tunnel (LET OP!).

Deze tunnel (duiker voor waterafvoer) werd bij toeval (een der raadselen van operatie Market-Garden) door de Engelsen ontdekt toen zij zich na langdurige gevechten in de bossen aan de westkant van de Dreijenseweg en rond de Johannahoeve, halsoverkop ten zuiden van de spoordijk moesten terugtrekken op Oosterbeek: “Er was een tunnel ontdekt waar niemand van af wist en het geluid dat we hoorden was afkomstig van de voertuigen van de brigade die zich er doorheen worstelden. Ik klom op de spoordijk. Onder ons gaf een jeep in een wolk van stof gas terwijl hij een zesponder antitankkanon voorttrok en zich door het rulle zand voor de ingang van de tunnel ploegde. In een wijde boog rondom de ingang stond een aantal andere voertuigen, waaronder een paar kanonnen en een brenguncarrier, te wachten op hun beurt om door de nauwe betonnen gang, die net breed genoeg was om een boerenkar door te laten, te ontsnappen naar de betrekkelijke veiligheid aan de andere kant van de spoordijk.” [Angus]. Met de rug naar de tunnel ziet u op het laagste punt van de grindweg de open plek waar rond vier uur op die mooie zondagmiddag van de 17e de voorste van acht jeeps van een verkenningsgroep, die de taak had na de landing in volle vaart door te stoten naar de brug in Arnhem, in de hinderlaag terechtkwam van de vijand die zich had genesteld tussen de struiken op en langs de spoordijk en op de heuvelrug (rechts), vlak vóór waar nu het viaduct van de A50 loopt. Daar zijn nu nog de contouren van hun schuttersputten te zien. De eerste jeep reed zo hard dat een vlammenwerper werd ingezet om hem te stoppen. De inzittenden werden bovendien in de rug geschoten. De tweede jeep kwam precies bij de tunnel onder vuur te liggen en kwam hier tot stilstand. Het bergen van doden en gewonden was onmogelijk door mortiervuur. De inslagen van die granaten zijn ook nog zichtbaar als buntgraskringen in de hei (links) [Fairley]. De tunnel is onlangs gerenoveerd. In 1944 lag er veel meer zand in de tunnel en was de doorrijhoogte zo gering, dat de chauffeur van een jeep met neergeklapte voorruit helemaal opzij moest bukken om z’n hoofd niet te stoten.

42. Einde tunnel linksaf betonpad. Onder viaduct (A50) door. Waar betonpad slinger naar rechts maakt (bij geel bord Wolfheze) schuin rechts (aflopend bospad). Spoordijk aan linkerhand. Pad naar rechts negeren. Meteen daarna op T-kruising (met groen bord Bilderbergbossen) rechtsaf.

In dit bos probeerden de ontsnapte para’s zich in de nacht van dinsdag op woensdag te hergroeperen.

43. In bocht naar links rechtsaf langs geel-zwarte paal. Meteen daarna op driesprong links aanhouden. Na passeren van een wal, pad naar rechts negeren. Even verder pad naar links negeren. Aan rechterhand (in diepte) droge beekbedding.

44. Pad maakt scherpe bocht naar rechts (bij droge beekbedding). Over brugje en omhoog. T-kruising rechtsaf. Pad naar rechts negeren. Even verder buigt het pad naar links. Viersprong rechtdoor (links open terrein).

45. Asfaltweg (Bilderberglaan) kruisen en wit hek passeren. Schuin linksaf (oplopende beukenlaan).

Vanaf dit kruispunt hervatten de restanten van de 4e parabrigade aan weerskanten van de Brede Laan in de vroege ochtend van woensdag de 20e hun opmars in de richting van Oosterbeek. Deze liep spoedig vast op tegenstand. Het werd een complete veldslag in dit bos. De para’s probeerden eerst rechts (richting Utrechtseweg) en vervolgens links om de Duitsers heen te trekken. Het onderlinge verband ging verloren. Rond half twee in de middag wisten circa 60 man van het 10de bataljon langs de Bilderberg en de manege de eigen stellingen te bereiken. De overige onderdelen van de 4e parabrigade bleven in het bos achter, blootgesteld aan aanvallen van tanks, infanterie, vlammenwerpers en mortiervuur en leden zware verliezen. Tenslotte wisten circa 150 man van het 156e bataljon een kuil aan de Valkenburglaan tegenover de manege te bezetten en na circa 8 uur strijd van daar uit naar Oosterbeek door te breken. Aan het eind van de dag waren er 800 Britten krijgsgevangen gemaakt en 20 mortieren, 18 jeeps, 15 antitankkanonnen en 44 motorfietsen buitgemaakt [Kershaw]. Veel para’s konden zich aan gevangenneming onttrekken en zwierven lange tijd op de Veluwe rond. Zie de themawandeling Renkum met operatie Pegasus.

46. Na 25 m schuin rechtsaf, bospad omhoog (rechts lariksbos). Twee kruisingen rechtdoor. Langs of over kunstmatige heuvel weg vervolgen (holle weg). Kruising rechtdoor, onder houten loopbrug door. Kruising rechtdoor, volgende kruising rechtsaf en zijpaden negeren. Asfaltpad oversteken. Na 10m, op kruising (Van Tienhovenlaan) rechtsaf grindweg. Voor witte slagboom linksaf bospad (blauw-groen paaltje Demobos).

In het bosperceel rechts, voor de kruising met het asfaltpad, kwam op 19 september RAF Stirling LJ939 bommenwerper tijdens een bevoorradingsmissie, neer. Er waren vier doden en vijf overlevenden

47. Kruising rechtsaf. Weg naar links negeren. Kruising (middelpunt een prieeltje) rechts aanhouden. Kruising rechtdoor. Houd bouwland aan linkerhand (rechts houtwal), langs gemetselde drinkbak (links, met kogelgaten), bouwland nog steeds links. Als pad weer licht stijgt op Y-splitsing (bij bankje) rechts aanhouden. Bij asfaltweg (Utrechtseweg) linksaf langs d’Oude Herberg (links), naar mini-rotonde.

In plaats van d’Oude Herberg stond hier tot circa 1990 de Koude Herberg. De schuur achter het huidige gebouw hoorde bij het oude complex. Het was een eenvoudig café met ouderwetse serre, kenmerkend voor vele huizen in Oosterbeek. In de namiddag en avond van zondag de 17e werd in en om dit gebouw hard gevochten tussen de Duitsers en de stoottroepen van het 3e parabataljon. De 18e kwam hier een groep verkenners aan van het reconnaissance squadron. Enkele namen eerst een kijkje in de portiersloge van het nabijgelegen hotel De Bilderberg (u bent die portiersloge zojuist ter hoogte van de gemetselde drinkbak aan uw rechterhand gepasseerd) en beschreven daarna hun ervaring aldus: “Er zat een hoop bloed op en rond de voordeur. Binnen, op bed, lag het lichaam van een Engelse parachutist. Het raam op de overloop was kapot en er naast lag de loop van een brengun.”(Fairley, p. 65). Dit moet een lid van het 3e parabataljon zijn geweest [waarschijnlijk soldaat James Benstead] dat de middelste route naar Arnhem had genomen.

48. Bij mini-rotonde oversteken naar zuidkant Utrechtseweg, ventweg, later voetpad langs fietspad naar Hartenstein.